Σύμφωνα με το άρθρο 6 του Καταστατικού του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου (ΔΠΔ), «γενοκτονία» σημαίνει οποιαδήποτε από τις ακόλουθες πράξεις οι οποίες διαπράττονται με την πρόθεση καταστροφής, εν όλω ή εν μέρει, μιας εθνικής, εθνοτικής, φυλετικής ή θρησκευτικής ομάδας:
(α) Ανθρωποκτονία με πρόθεση μελών της ομάδας
(β) Πρόκληση βαρείας σωματικής ή διανοητικής βλάβης σε μέλη της ομάδας
(γ) Με πρόθεση επιβολή επί της ομάδας συνθηκών ζωής υπολογισμένων να επιφέρουν τη φυσική καταστροφή της εν όλω ή εν μέρει
(δ) Επιβολή μέτρων που σκοπεύουν στην παρεμπόδιση των γεννήσεων εντός της ομάδας
(ε) Δια της βίας μεταφορά παιδιών της ομάδας σε άλλη ομάδα».
Το Καταστατικό του ΔΠΔ αποτελεί διεθνή συνθήκη, η οποία, κατά το άρθρο 28 του Συντάγματος, υπερισχύει από κάθε άλλη αντίθετη διάταξη νόμου.
Η Γάζα, τα Μέσα Ενημέρωσης και η Μαρτυρία στην Ψηφιακή Εποχή
Αυτό που καθιστά τη δημοσιογραφική κάλυψη της Γάζας μοναδική είναι ότι οι ίδιοι οι Παλαιστίνιοι (και όχι μόνο ξένοι δημοσιογράφοι ή ΜΚΟ) αφηγούνται τη δική τους καταστροφή, λεπτό προς λεπτό. Απλοί άνθρωποι με ένα κινητό τηλέφωνο έχουν μετατραπεί σε πολεμικούς ανταποκριτές, ιστορικούς και αρχειοθέτες της πραγματικότητάς τους. Όταν επιβάλλονται από το Ισραήλ διακοπές στις επικοινωνίες και στο διαδίκτυο, άνθρωποι σε όλο τον κόσμο περιμένουν με αγωνία την επαναφορά της σύνδεσης, ώστε οι επιζώντες να μπορέσουν να πουν: «Είμαι ακόμη ζωντανός».
Αυτή η αμεσότητα αλλάζει ριζικά τη δυναμική της μαρτυρίας. Σε αντίθεση με τα πλάνα του πολέμου του Βιετνάμ, τα οποία προβάλλονταν ημέρες αργότερα στα βραδινά δελτία ειδήσεων, οι ζωντανές μεταδόσεις από τη Γάζα καταργούν σχεδόν πλήρως τη χρονική απόσταση: το χάσμα ανάμεσα στη φρίκη και στο κοινό περιορίζεται κυριολεκτικά σε λίγα δευτερόλεπτα. Οι θεατές δεν πληροφορούνται απλώς τι συμβαίνει· παρακολουθούν τα γεγονότα να εκτυλίσσονται σε πραγματικό χρόνο, ενώ συχνά αλληλεπιδρούν μέσω σχολίων και μηνυμάτων αλληλεγγύης.
Ταυτόχρονα, αυτή η νέα μορφή μαρτυρίας αντιμετωπίζει πρωτοφανή εμπόδια. Πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης όπως η Meta έχουν διαγράψει αμέτρητους παλαιστινιακούς λογαριασμούς επικαλούμενες τις «οδηγίες της κοινότητας». Αλγόριθμοι περιορίζουν την προβολή βίντεο που χαρακτηρίζονται ως «σκληρά» ή «πολιτικά». Σε ορισμένες περιπτώσεις, ολόκληρα ψηφιακά αρχεία μαρτυριών έχουν εξαφανιστεί χωρίς προειδοποίηση. Οι ίδιες πλατφόρμες που επιτρέπουν στους Παλαιστινίους να καταθέτουν τη μαρτυρία τους είναι και εκείνες που μπορούν να σβήσουν τη φωνή τους, μέσω της αλγοριθμικής διαμεσολάβησης και των εταιρικών πολιτικών.
Θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι η παρακολούθηση μιας θηριωδίας σε πραγματικό χρόνο θα ανάγκαζε τις κυβερνήσεις να δράσουν. Ιστορικά, το λεγόμενο «φαινόμενο CNN» περιέγραφε τον τρόπο με τον οποίο η έντονη τηλεοπτική κάλυψη ανθρωπιστικών κρίσεων μπορούσε να ωθήσει τους πολιτικούς σε παρεμβάσεις, όπως συνέβη στη Σομαλία στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Η Γάζα, ωστόσο, αναδεικνύει τα όρια της ορατότητας.
Παρά τον τεράστιο όγκο αποδείξεων για τον πόνο και τις απώλειες των αμάχων, δυτικές κυβερνήσεις συνεχίζουν να εξοπλίζουν το Ισραήλ και να εμποδίζουν ουσιαστικές ενέργειες για τον τερματισμό της γενοκτονίας. Συνεχίζουν να προωθούν την Ισραηλινή προπαγάνδα ξεπλένοντας τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας που το κράτος του Ισραήλ πραγματοποιέι στη Δυτική Ασία, βλέποντας το ωσ συνεχιστή της λευκής υπεροχής στη περιοχή. Συνεχίζουν να κανονικοποιούν την ψευδή εικόνα του Ισραηλινού στρατού ως τον πιο ηθηκό στρατό στο κόσμο βαφτίζοντας αυτοάμυνα την γενοκτονία που το κράτος του Ισραήλ έχει εξαπολύσει σε βάρος των Παλαιστινίων στη Γαζα και την εθνοκάθαρση που έχει εντατικοποιήσει σε βάρος τους στη Δυτική Όχθη και την Ανατολική Ιερουσαλήμ, καθώς και πρόσφατα εναντίον των ανθρώπων στο Νότιο Λιβανο. Και όλη αυτή η κρατική στήρικη στο γενοκτόνο κράτος ενώ ο κόσμος παρακολουθεί ζωντανά τα τεκτενόμενα στο πεδίο. Οι ζωντανές μεταδόσεις έχουν συμβάλει στην οργάνωση πορειών αλληλεγγύης, φοιτητικών κατασκηνώσεων διαμαρτυρίας και εκστρατειών μποϊκοτάζ, χωρίς όμως να επιφέρουν τις αλλαγές στην εξωτερική πολιτική που οι πληττόμενοι έχουν απεγνωσμένα ανάγκη.
Αυτό μας φέρνει αντιμέτωπους με ένα διαχρονικό και βαθιά ανησυχητικό ερώτημα: αρκεί η μαρτυρία; Ή μήπως η αδιάκοπη ροή εικόνων έχει οδηγήσει σε μια μορφή συλλογικής κόπωσης της συμπόνιας, όπου η φρίκη κανονικοποιείται; Οι ιστορικοί μπορούν να συμβάλουν σε αυτή τη συζήτηση υπενθυμίζοντάς μας ότι η έκθεση στα μέσα ενημέρωσης δεν εγγυήθηκε ποτέ από μόνη της τη δικαιοσύνη.
Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι η μαρτυρία σπάνια υπήρξε αρκετή. Φωτογραφίες λιντσαρισμάτων κυκλοφορούσαν ευρέως στις Ηνωμένες Πολιτείες στις αρχές του 20ού αιώνα χωρίς να τερματίσουν τη φυλετική τρομοκρατία. Οι εικόνες του λιμού στη Μπιάφρα κινητοποίησαν δωρεές αλλά όχι βαθύτερες πολιτικές αλλαγές. Οι τηλεοπτικές εικόνες από τη Σομαλία ή το Νταρφούρ προκάλεσαν κύματα διεθνούς προσοχής, τα οποία όμως εξασθένησαν τόσο γρήγορα όσο εμφανίστηκαν.
Το γεγονός αυτό μας υπενθυμίζει ότι η ορατότητα πρέπει να συνοδεύεται από διαρκή πολιτική πίεση, συλλογική οργάνωση και λογοδοσία. Χωρίς αυτά, ακόμη και οι πιο συγκλονιστικές εικόνες κινδυνεύουν να μετατραπούν σε απλό θόρυβο στο ιστορικό αρχείο της βίας.
Η Αρχειοθέτηση της Μαρτυρίας
Για τους ιστορικούς του μέλλοντος, η Γάζα θέτει ένα ακόμη ερώτημα: πώς θα θυμόμαστε αυτή τη γενοκτονία που μεταδίδεται ζωντανά; Παραδοσιακά, οι ιστορικοί βασίζονται σε κρατικά αρχεία, επίσημες εκθέσεις ή στο έργο δημοσιογράφων. Ωστόσο, οι σημαντικότερες πηγές για τη Γάζα ίσως να είναι βίντεο στο TikTok, αναρτήσεις στο Twitter, ηχητικά μηνύματα στο WhatsApp και βίντεο στο Instagram.
Αυτό δημιουργεί τόσο ευκαιρίες όσο και κινδύνους. Από τη μία πλευρά, διαθέτουμε άμεση πρόσβαση στα λόγια, τις εικόνες και τα συναισθήματα απλών ανθρώπων που ζουν υπό το τρόμο της γενοκτονίας — κάτι που σπάνια διασώθηκε σε προηγούμενες γενοκτονίες. Από την άλλη πλευρά, αυτά τα ψηφιακά ίχνη είναι εξαιρετικά εύθραυστα. Οι εταιρείες μπορούν να τα διαγράψουν, οι κυβερνήσεις μπορούν να πιέσουν για λογοκρισία και οι τεχνικές υποδομές μπορούν να καταρρεύσουν. Χωρίς συνειδητή προσπάθεια διατήρησης και αρχειοθέτησης — η οποία σήμερα παραμένει περιορισμένη — ένα μεγάλο μέρος αυτών των μαρτυριών μπορεί να χαθεί.
Το πρόβλημα αυτό δεν είναι καινούριο. Οι ιστορικοί της δουλείας, της αποικιοκρατίας και των γενοκτονιών εις βάρος των ιθαγενών πληθυσμών έχουν επί δεκαετίες έρθει αντιμέτωποι με τις σιωπές των αρχείων. Η Γάζα μάς δείχνει ότι ακόμη και σε μια εποχή υπερπληροφόρησης, οι φωνές των περιθωριοποιημένων εξακολουθούν να κινδυνεύουν με διαγραφή και λήθη.
Η διατήρηση των ψηφιακών αρχείων αποτελεί από μόνη της μια μορφή αντίστασης.
Η Ιστορία Θα Μεταδίδεται Ζωντανά
Η Γάζα δεν είναι η πρώτη θηριωδία που καταγράφεται. Η εθνοκάθαρση των Ροχίνγκια, για παράδειγμα, τεκμηριώθηκε επίσης μέσω των ψηφιακών μέσων. Είναι όμως η πρώτη περίπτωση στην οποία τα ίδια τα θύματα μεταδίδουν ζωντανά τον πόνο και την επιβίωσή τους στον υπόλοιπο κόσμο. Αυτό μετασχηματίζει όχι μόνο τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τα μέσα ενημέρωσης και τον πόλεμο, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οι μελλοντικές γενιές θα μελετήσουν τη δική μας εποχή.
Για αιώνες λεγόταν ότι την ιστορία τη γράφουν οι νικητές, και αυτό εξακολουθεί να ισχύει σε μεγάλο βαθμό όσον αφορά τις επίσημες αφηγήσεις. Όταν όμως οι θηριωδίες μεταδίδονται ζωντανά από εκείνους που τις βιώνουν, οι νικητές δεν ελέγχουν πλέον αποκλειστικά το αφήγημα και την ιστορική καταγραφή. Το ερώτημα δεν είναι αν υπάρχουν αποδείξεις, αλλά αν οι ιστορικοί, οι δημοσιογράφοι και οι θεσμοί θα επιδείξουν την ακεραιότητα που απαιτείται για να τις διατηρήσουν και να τις ερμηνεύσουν.
Παρ’ όλα αυτά, η μαρτυρία από μόνη της δεν εγγυάται τη δικαιοσύνη. Ιστορικοί, δημοσιογράφοι, ακτιβιστές και απλοί πολίτες καλούνται να αντιμετωπίσουν μια δυσάρεστη αλήθεια: το να βλέπεις και να γνωρίζεις δεν οδηγεί πάντοτε στη δράση.
Αν η ιστορία μεταδίδεται πλέον ζωντανά, τότε το πραγματικό ερώτημα είναι: ποιος θα την παρακολουθήσει και τι θα κάνει με όσα είδε;
*Η τέχνη (μουσική, ζωγραφική, πεζογραφίς, ποίηση, κινηματογράφος, θέατρο κ.α.) μέσω της αμεσότητας και της δυναμικής που επιδεικνύει, αποκτά επαναστατικό χαρακτήρα, διαμορφώνει πολιτικές απόψεις και αφυπνίζει ανθρώπους που θέλουν να εκτεθούν σε αυτήν. Στο παρακάτω σύνδεσμο (link) παραθέτουμε μια προσπάθεια εικονογράφησης της γενοκτονίας που λαμβάνει χώρα στην Ιστορική Παλαιστίνη.
Κομμάτι του παρόντος κειμένου έχει μεταφραστεί από μι απρόσφατη δημοσίευση στην ιστοσελίδα “Active History”.
Αφήστε μια απάντηση